FARG‘ONA VODIYSI PENTATOMOIDEA (HETEROPTERA) KATTA OILASI FAUNASINING SHAKLLANISH XUSUSIYATLARI

Islomjon Zokirov; Mirmuxsin Mahmudov

doi:10.56292/SJFSU/vol31_iss4/a132

Mualliflar

Islomjon Zokirov

Farg‘ona davlat universiteti

https://orcid.org/0000-0002-5426-1738
Mirmuxsin Mahmudov

Farg‘ona davlat universiteti

https://orcid.org/0000-0002-3013-6684

DOI:

https://doi.org/10.56292/SJFSU/vol31_iss4/a132

Kalit so‘zlar:

Heteroptera, Pentatomoidea, Farg‘ona vodiysi, fauna shakllanishi, polifag, oligofag, entomofag.

Annotatsiya

Ushbu maqolada Farg‘ona vodiysi hududida Pentatomoidea (Heteroptera) katta oilasiga mansub turlar faunasining shakllanish xususiyatlari yoritilgan. Tadqiqot 2020–2025-yillar davomida o‘tkazilgan bo‘lib, dala kuzatuvlari va entomologik usullari orqali namunalar yig‘ildi hamda laboratoriyada aniqlanib, sistematik jihatdan tasnif qilindi. Natijada Pentatomoidea katta oilasiga mansub turlarning ekologik-trofik guruhlarga taqsimlanishi, ularning zoogeografik areallari va hududiy tarqalish xususiyatlari aniqlangan. Hudud faunasida polifag va oligofag ozuqa tipiga mansub turlar ustun bo‘lib, entomofag tur ham qayd etildi. Shuningdek, mintaqada uchraydigan turlar tarkibiga antropogen omillar va agrotsenozlarning ta’siri ham baholandi. Olingan natijalar Farg‘ona vodiysi Pentatomoidea faunasining shakllanishida tabiiy landshaftlar bilan bir qatorda qishloq xo‘jaligi ekin maydonlarining ham muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalari mintaqa entomofaunasini saqlash va zararli turlarga qarshi biologik hamda biologik kurash choralarini ishlab chiqishda amaliy ahamiyatga ega.

Mualliflar haqida

Islomjon Zokirov, Farg‘ona davlat universiteti

Farg‘ona davlat universiteti, b.f.d., professor.
Mirmuxsin Mahmudov, Farg‘ona davlat universiteti

Farg‘ona davlat universiteti, tayanch doktorant

Adabiyotlar

1. Asanova R.B. Qandalalarning ekologik xususiyatlari. – Toshkent: Fan, 1995. – 256 b.

2. Boltabaev A. O‘zbekiston qandalalarining sistematikasi va tarqalishi. – Toshkent: Universitet nashriyoti, 2017. – 280 b.

3. Cottrell T. E., Tillman G., Grabarczyk E. E., Toews M. D., Sial A. A., Lahiri S. Habitat and vertical stratification affect capture of stink bugs (Hemiptera: Pentatomidae) and biological control of the invasive brown marmorated stink bug // Environmental Entomology. – 2023.

4. Gandjaeva L., Abdullaev I. O‘zbekistonda Halyomorpha halysning birinchi qaydi // Zoosystematica Rossica. – 2022. – T. 31, №2. – B. 329–331.

5. Gandjaeva L., va b., Xorazm va Qoraqalpog‘iston hududlarida qandalalar (Heteroptera)ning ekologik xususiyatlari // Markaziy Osiyo Entomologik Tadqiqotlar Jurnali. – 2020. – T. 8, №1. – B. 41–50.

6. Isakov K.K. Qandalalarning biologiyasi va tarqalishi. — Toshkent: Universitet nashriyoti, 2005.

7. Iskandarov A., Gandjaeva L., Musaev D., Mirzayeva G., Kholmatov B., Jumanazarov H., Jangabaeva A., Razzakov K., Abdullaev U., Abdullaev I. Updated checklist of the Pentatomidea (Heteroptera: Pentatomomorpha) of Uzbekistan // WSEAS Transactions on Environment and Development. – 2022. – Vol. 18. – P. 1283–1295.

8. Ozerov A.L., Krivosheina M.G. To the fauna of Carnidae (Diptera) of Asia // Zoologicheskii Zhurnal. – 2022. – T. 31, № 1. – S. 87–91.

9. Popov A.P. On the shield bugs (Pentatomidae) of Western Tien-Shan // Proceedings of the Academy of Sciences of the USSR, Zoological Series. – 1957. – T. 2, № 3. – P. 45–59.

10. Rulambetova J.R. Qoraqalpog‘istonning shimoli-g‘arbiy hududlarida Pentatomidae (qalqondorlar) turlarini o‘rganish // O‘zbekiston Entomologiya Jurnali. – 1999. – T. 3, № 2. – B. 45–52.

11. Schaefer C.W. Catalogue of the Heteroptera of the Palaearctic Region, vol. 6, Supplement // Annals of the Entomological Society of America. – 2013. – Vol. 106, No. 5. – P. 670–671.

12. Tillman P. G., Cottrell T. E. Case study: Trap crop with pheromone traps for suppressing Euschistus servus (Heteroptera: Pentatomidae) in cotton // Psyche: A Journal of Entomology. – 2012. – Vol. 2012. – P. 1–10.

13. Tozlu E., Saruhan İ., Tozlu G., Kotan R., Dadaşoğlu F., Tekiner N. Potentials of some entomopathogens against the brown marmorated stink bug, Halyomorpha halys (Stål, 1855) (Hemiptera: Pentatomidae) // Egyptian Journal of Biological Pest Control. – 2019. – Vol. 29, No. 1. – P. 1–8.

14. Xamraev B. Xorazm vohasidagi qandala turlarining tarqalishi va ekologiyasi // Markaziy Osiyo Entomologik Tadqiqotlar Jurnali. – 2003. – T. 5, №1. – B. 33–40.

15. Xo‘jayev Sh.T. Qandalalar ekologiyasi va ularning tabiiy dushmanlari. – Toshkent: Fan, 2019. – 325 b.

16. Yaxontov V.V. Markaziy Osiyo qandalalari ekologik xususiyatlari. – Almaty: Qozog‘iston Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1998. – 270 b.

17. Винокуров Н.Н. Экология насекомых Зауралья. – Новосибирск: Изд-во СО РАН, 1991. – 312 с.

18. Давлетшина Л.М. Материалы к фауне и экологии клопов (Heteroptera) Средней Азии // Труды Зоологического института АН СССР. – 1960. – Т. 27. – С. 87–102.

19. Давлетшина Р.Б. Фауна и экология клопов Узбекистана. – Ташкент: Фан, 1982. – 245 с.

20. Кириченко А.Н. Полужесткокрылые (Hemiptera: Heteroptera) Таджикистана. – Душанбе, 1964.