QAYUM RAMAZON VA UNING “OʻZBEK TILINING BIRLASHGAN IMLO QOIDALARI” RISOLASI XUSUSIDA

Inomjon Azimov

doi:10.56292/SJFSU/vol31_iss4/a87

Mualliflar

Inomjon Azimov

Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universiteti

https://orcid.org/0009-0001-4803-7166

DOI:

https://doi.org/10.56292/SJFSU/vol31_iss4/a87

Kalit so‘zlar:

alifbo, imlo, isloh, unli tovush, undosh tovush, singarmonizm, harf, fonema, yot harflar, yozuv.

Annotatsiya

Oʻtgan asrning boshlarida oʻz harakatlarini “jadidlar” nomi bilan tarix zarvaraqlariga muhrlagan ma’rifatparvar ziyolilar birinchi navbatda, alifbo va imlo masalalariga jiddiy e’tibor qaratdilar, ma’lum qonun-qoidalarga asoslangan milliy adabiy til boʻlishini orzu qildilar. Mazkur masalalar jadidlar faoliyatining muhim yoʻnalishlaridan biri edi.

Ma’lum imlo qoidalariga asoslanmagan arab yozuvi isloh qilinib, dastlabki imlo qoidalari ishlab chiqildi. Dastlabki tajriba sifatida Fitrat boshchiligida tashkil qilingan “Chigʻatoy gurungi” tomonidan ishlab chiqilgan “Bitim yoʻllari” (“Yozuv yoʻllari”) asarini keltirish mumkin. 1929-yil may oyida Samarqandda boʻlib oʻtgan til va imlo konferensiyasida, boshqa turkiy tillardagi kabi, oʻzbek tilida ham singarmonizm qonuniyati e’tirof etilib, imlo qoidalari shu asosda ishlab chiqilgan edi. Unga koʻra, unlilar soni 9 ta etib belgilangan.

Afsuski, sovet mafkurasining hukmronligi tilshunoslik sohasiga ham oʻz ta’sirini oʻtkazdi. May konferensiyasida tasdiqlangan imlo qoidalari millatchilik ruhida tuzilganligi va ishchi-dehqon ommasining savod chiqarishiga toʻsqinlik qilayotgani kabi vajlar bilan rad etildi. Singarmonizm yoʻqolib borayotgan hodisa sifatida baholanib, unlilar miqdori 9 tadan 6 taga kamaytirildi. Avvalgi imlo qoidalaridan tubdan farq qiladigan, shoʻro mafkurasiga mos yangi imlo qoidalari ishlab chiqildi.

Maqolada Qayum Ramazon tomonidan risola holida tayyorlangan mazkur imlo qoidalari xususida soʻz yuritiladi.

Muallif haqida

Inomjon Azimov, Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universiteti

Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universiteti dotsenti

Adabiyotlar

1. Adabi tl vǝ imla toƣrisida maqala va qararlar, II toplam, 1-nci serija. Toplavci Q.Ramazan. – Tașkent: Ozdavnașr, 1934. – 80 b. (Articles and Decisions on Literary Language and Orthography, Volume II, Series 1. Compiled by Q. Ramazan. – Tashkent: Ozdavnashr, 1934. – 80 pages.)

2. Ataçan Hașьmof. Өzbek jaƞь adbii tili va uniƞ imlasь haqьda. Adabi tl va imla toƣrisida maqala, qararlar, II toplam 1-nci serija. – Tașkent: OZDAVNAȘR, 1934. – 80 b. (Ataçan Hashimov. On the Modern Uzbek Literary Language and Its Orthography. In Articles and Decisions on Literary Language and Orthography, Volume II, Series 1. – Tashkent: OZDAVNASHR, 1934. – 80 pages.)

3. Қурбонова М. Фитратнинг тилшунослик мероси. Филол. фан. номз. дисс... – Тошкент, 1993. – 120 б. (Kurbanova M. The linguistic heritage of Fitrat. Candidate of philological sciences dissertation. - Tashkent, 1993. – 120 pages)

4. Сайидов Ё. Фитрат бадиий асарлари лексикаси. Филол. фан. номз. дисс... – Бухоро, 2001. – 204 б. (Sayidov Y. Lexicon of Fitrat literary works. Candidate of philological sciences dissertation. - Bukhara, 2001. – 204 pages)

5. Сайидов Ё. Жадид бадиий асарлари лексикаси. Филол. фан. док. дисс... – Бухоро, 2013. – 302 б. (Sayidov Y. Lexicon of Jadid literary works. Doctor of philological sciences dissertation. - Bukhara, 2013. – 302 pages)

6. Йўлдошев М. Чўлпоннинг бадиий тил маҳорати (“Кеча ва кундуз” романи мисолида). Филол. фан. номз. дисс... – Тошкент, 2000. – 120 б. (Yuldashev M. Chulpan's literary language skills (on the example of the novel “Day and night”). Candidate of philological sciences dissertation. - Tashkent, 2000. – 120 pages).

7. Неъматова Д. Чўлпон публицистик асарларининг лингвистик таҳлили: Филол. фан. ном. … дис. автреф. – Тошкент, 2004. – 24 б. (Ne'matova D. Linguistic analysis of Chulpan's publicist works. Candidate of philological sciences dissertation. Abstract. – Tashkent, 2004. – 24 pages).

8. Бобомуродова Ш. Ўзбек тилшунослиги ривожида Элбекнинг роли. Филол. фан. номз. дисс... – Тошкент, 2002. – 132 б. (Babomurodova Sh. The role of Elbek in the development of Uzbek linguistics. Candidate of philological sciences dissertation. - Tashkent, 2002. – 132 pages).

9. Тоғаев Т. Ашурали Зоҳирий ва унинг тилшунослик мероси. Филол. фан. номз. дисс... автореферати. – Тошкент, 2005. – 24 б. (Togaev T. Ashurali Zahiri and his linguistic legacy. Candidate of philological sciences dissertation. Abstract - Tashkent, 2005. – 24 pages).

10. Бобониёзов А. А.Қодирийнинг “Ўткан кунлар” романида тасвирий воситалар ва тил бадиияти: Филол. фанлари ном. … дисс. автореф. – Тошкент, 1995. – 24 б. (Bobaniyozov A. Imagery and language arts in A.Kadiri’s novel “Days Gone By”. Candidate of philological sciences dissertation. Abstract. - Tashkent, 1995. – 24 pages).

11. Чориева З. Абдулла Қодирийнинг «Ўткан кунлар» романидаги мактубларнинг луғавий-маъновий ва услубий хусусиятлари: : Филол. фан. ном. … дис. автореф. – Тошкент, 2006. – 23 б. (Chorieva Z. Lexico-spiritual and methodological features of the letters in the novel “Days Gone By” by Abdullah Kadiri: Candidate of philological sciences dissertation. Abstract. – Tashkent, 2006. – 23 pages).

12. Джалолова Л. Абдулла Қодирийнинг «Ўткан кунлар» романининг лингвистик тадқиқи: Филол. фан. ном. … дис. автореф. – Тошкент, 2007. – 22 б. (Djalolova L. Linguistic study of Abdullah Kadiri’s novel “Days Gone Days”: Candidate of philological sciences dissertation. Abstract. – Tashkent, 2007. – 22 pages).

13. Нормаматов С. Абдулла Авлоний шеърияти лексикасининг маъновий-услубий хусусиятлари: Филол. фан. ном. … дис. автореф. – Тошкент, 2011. – 25 б. (Normamatov S. Spiritual and methodological features of the lexicon of Abdullah Avlani’s poetry: Candidate of philological sciences dissertation. Abstract. – Tashkent, 2011. – 25 pages).

14. Жамолхонов Ҳ., Сапаев Қ. Имло муаммолари. – Тошкент, 2007. – 192 b. (Khamolkhonov H., Sapaev Q. Issues of Orthography. – Tashkent, 2007. – 192 pages.).

15. Q.Ramazan. Ozbek tilinin birlașgan imla qaidalari. – Tașkent: Oznașr davlat nașriyati, 1935. – 60 b. (Q. Ramazan. Unified Orthographic Rules of the Uzbek Language. – Tashkent: Oznashr State Publishing House, 1935. – 60 pages.).

16. Q.Ramazan. Ɵzbek ǝdǝbii tiliniꞑ ьmla qaьdalarь. – Tașkent: Ɵznǝșr, 1931. – 32 b. (Q. Ramazan. Orthographic Rules of the Uzbek Literary Language. – Tashkent: Oznashr, 1931. – 32 pages.).