OʻRTA OSIYO TOʻGʻONLI KOʻLLARINING SUV TOSHQINI XAVFINI GENETIK-GEOMORFOLOGIK BAHOLASH ASOSLARI
DOI:
https://doi.org/10.56292/SJFSU/vol31_iss5/a155Kalit so‘zlar:
to‘g‘on, qulama to‘g‘on, to‘g‘onli ko‘llar, genetik tasnif, barqarorlik, geomorfologik indeks, suv toshqini xavfi, O‘rta Osiyo, glyatsiogen ko‘llar.Annotatsiya
Tog‘li hududlarda keng tarqalgan to‘g‘onli ko‘llar halokatli suv toshqinlarining eng muhim tabiiy manbalaridan biridir. Ularning to‘g‘onlarining buzilishi va xavflilik darajasini prognoz qilish ko‘lshunoslikning eng muhim vazifalaridan biri sanaladi. Ushbu maqolada to‘g‘onli ko‘llarning xavfini baholashga yondashuvlar to‘g‘onning genetik turi va uning gidrodinamik hamda seysmik jarayonlarga nisbatan barqarorligi o‘rtasidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqlikni o‘rnatish orqali o‘rganiladi.
O‘rta Osiyodagi regional ma’lumotlar (Sarez, Sari-Chelek, Iskandarko‘l ko‘llari) hamda Scopus ma’lumotlar bazasidagi zamonaviy global geomorfologik barqarorlik indekslari (SI, DBI, HDSI) tahliliga asoslanib, uch toifali xavf tasnifi taklif etiladi. Unga ko‘ra, muzlik (morena) yadroli glyatsiogen to‘g‘onlar payping (suv oqishi orqali еmirilish, suffoziya) va termal degradatsiya jarayonlariga moyilligi sababli eng yuqori xavf toifasiga kiritilgan. Gravitatsion (ko‘chki) to‘g‘onlar, garchi katta hajmga ega bo‘lsa-da, ularning barqarorligi to‘g‘on hajmining suv yig‘ish maydoniga nisbati asosida baholanishi talab etiladi. Taqdim etilgan genetik-geomorfologik asos operativ ma’lumotlar tanqisligi sharoitida sel xavfini kamaytirish bo‘yicha ilmiy asoslangan, ustuvor chora-tadbirlarni ishlab chiqishga imkon beradi.
Adabiyotlar
1. Ерохин С.А. Мониторинг прорывоопасности горных озер Кыргызстана // Автореферат дис. ... канд. геол.-мин. наук. - Бишкек, 2012.
2. Ерохин С.А., Загинаев В.В. Прогноз прорывоопасности горных озер Кыргызстана на основе их ката-лога. - В эл. кн. Мониторинг чрезвычайных ситуаций (mes.kg).
3. Кидяева В.М. Оценка потенциальной опасности при прорывах горных озер // Дисс. ... канд. геогр. наук. – Москва, 2014.
4. Молчанов Л.А. Озера Средней Азии // Труды САГУ, – Ташкент, 1929. – Сер. 12-а. – Вып.3. – 83 с.
5. Муравейский С.Д. Очерки по теории и методам морфометрии озер // В кн.: Реки и озера. – М.: Гео-графгиз, 1960. – С. 91-125.
6. Никитин А.М. Озера Средней Азии. - Л.: Гидрометеоиздат, 1987.
7. Петраков Д.А. Селевая опасность ледниковых озер и оценка вероятности их прорыва // Селевые по-токи: катастрофы, риск, прогноз, защита. Труды Международной конференции. Пятигорск, Россия, 22-29 сен-тября 2008 г. - Отв. ред. С.С. Черноморец. - Пятигорск: Институт «Севкавгипроводхоз», 2008. 396 с.
8. Пирмамадов У.Р. и др. Риск и последствия прорывов высокогорных озер Таджикистана. Селевые по-токи: катастрофы, риск, прогноз, защита. - Труды 6-й Международной конференции (Душанбе–Хорог, Таджики-стан). - Том 1. – Душанбе: ООО «Promotion», 2020. – С. 1-24.
9. Пирназаров Р.Т., Хикматов Ф.Х. Тоғонли кўлларнинг гидрологик режими ва улар хавфини камайтириш масалалари. Монография. - Тошкент: Фан ва технология, 2013. - 176 б.
10. Рейзвих В.Н., Никитин А.М. К вопросу о географическом распределении и типизаци озер Средней Азии // Сб. работ ТГМО. – Ташкент, 1968. – Вып.8. – С. 3-20.
11. Устойчивость горных озер Центральной Азии. Риски воздействия и принятие мер. Оценочный до-клад. – Отв. ред. Негматуллаев С.Х. – Душанбе, 2008. - 51 с.
12. Усубалиев Р.А., Ерохин С.А. Формирование высокогорных озер как следствие деградации совре-менного оледенения Тянь-Шаня // Материалы гляциологических исследований. – Москва, 2007. – Вып. 103. – С. 134-137.
13. Statistical characteristics and stability index (si) of large-sized landslide dams around the world // ETDEWEB.
14. Recent Advances in Stability and Failure Mechanisms of Landslide Dams // Frontiers in Earth Science. DOI: 10.3389/feart.2021.659935.
15. Discriminant analysis of the geomorphic characteristics and stability of landslide dams // Engineering Ge-ology. DOI: 10.1016/j.enggeo.2009.04.004.
16. Controls on the formation and size of potential landslide dams and dammed lakes in the Austrian Alps // Natural Hazards and Earth System Sciences. DOI: 10.5194/nhess-21-1615-2021.
17. Research Progress in Methods for the Analysis of the Internal Stability of Landslide Dam Soils // Applied Sciences. DOI: 10.3390/app14156702.
18. Distribution and Stabilization Mechanisms of Stable Landslide Dams // Sustainability. DOI: 10.3390/su16093646.
19. Significant parameters of a landslide dam inventory from the stability assessment aspect -data analysis based on the ‘part of the Eastern Alps’ data inventory // ResearchGate. [4.5] Review on risk assessments of dammed lakes // Frontiers in Earth Science. DOI: 10.3389/feart.2022.981068.
20. Landslide Dam // Encyclopedia of Natural Hazards. Springer. DOI: 10.1007/978-1-4020-4399-4_212.
21. Warning Decision-Making for Landslide Dam Breaching Flood Using Influence Diagrams // Frontiers in Earth Science. DOI: 10.3389/feart.2021.679862.
22. Quantitative flood hazard assessment methods: A review // Journal of Flood Risk Management. DOI: 10.1111/jfr3.12877.
Yuklab olishlar
Nashr etilgan
Son
Bo‘lim
Litsenziya
Mualliflik huquqi (c) 2025 Scientific journal of the Fergana State University

Ushbu ish Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Xalqaro litsenziyasi ostida litsenziyalangan.
Qanday iqtibos keltirish
Xuddi shu muallif (lar) ning eng ko'p o'qilgan maqolalari
- , NATURAL GEOGRAPHICAL OPPORTUNITIES FOR TOURISM DEVELOPMENT IN THE SHAKHIMARDANSAY BASIN , Scientific journal of the Fergana State University: № 1 (2024): FarDU ilmiy xabarlar jurnali ilova to‘plam (GEOGRAFIYA)