INGLIZ VA O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA “BAXTLILIK” VA “BAXTSIZLIK” KONSEPTLARINING O‘RGANILISHI
DOI:
https://doi.org/10.56292/SJFSU/vol31_iss6/a%25pKeywords:
konsept, baxtlilik, baxtsizlik, ingliz tilshunosligi, o'zbek tilshunosligi, kognitiv tilshunoslikAbstract
Tilshunoslikda inson hissiyotlarining lingvistik ifodasi dolzarb tadqiqot yo‘nalishi hisoblanadi. Inson hayotining asosiy qarama-qarshi jihatlarini ifodalovchi “baxtlilik” va “baxtsizlik” konseptlari shu nuqtayi nazardan muhim ahamiyatga kasb etadi. Ushbu maqola ingliz va o‘zbek tilshunoslik an’analarida “baxtlilik” va “baxtsizlik” konseptlarini o‘rganishdagi lingvistik usullar va yondashuvlarni qiyosiy jihatdan tahlil etishga qaratilgan bo‘lib, tadqiqotning maqsadi – bir-birgia qardosh bo‘lmagan ikki turli tilga tegishli tilshunoslik maktablarida ushbu konseptlarni o‘rganishda qo‘llaniladigan metodologiyalarning o‘xshash va farq qiluvchi jihatlarini aniqlashga qaratilgan. Maqolada qiyosiy, konseptual, tizimli-uslubiy tahlil usullari qo‘llanildi. Tadqiqot davomida har ikki tilning frazeologik birliklari, metaforalari, xalq ertaklaridagi konseptual modellar va zamonaviy lingvistik yondashuvlari o‘rganildi. Ingliz tilshunosligida kognitiv va korpus lingvistikasi asosida ushbu konseptlarni chuqur o‘rganish an’analari shakllangan bo‘lsa, o‘zbek tilshunosligida lingvokulturologik va qiyosiy tadqiqotlar ko‘proq ustunlik qiladi. Shuningdek, o‘zbek tilshunosligida ushbu konseptlarni tahlil qilish jarayonida korpus lingvistikasidan foydalanish hozircha keng rivojlanmaganligi aniqlanmoqda. Maqola natijalari nafaqat tilshunoslik nazariyasi, balki tarjima amaliyoti, madaniyatlararo muloqot va pragmalingvistika sohalarida ham qo‘llanishi mumkin. Kelajakdagi tadqiqotlarda korpus pragmatikasi, gender, yosh va ijtimoiy guruhlar kesimida qiyosiy tahlil hamda xalq og‘zaki ijodidan olingan materiallar asosida yangi konseptual modellar yaratish istiqbolli yo‘nalish sifatida belgilandi.
References
1. Dundes A. “Binary Opposition in Myth: The Propp/Lévi-Strauss Debate in Retrospect.” Western Folklore, vol. 56, no. 1, 1997, pp. 39–50. JSTOR, https://doi.org/10.2307/1500385. Accessed 7 Apr. 2025;
2. Holbek, B. (1987). Interpretation of fairy tales: Danish folklore in a European perspective. Suomalainen Tiedeakatemia.
3. Lévi-Strauss, C. (1963). Structural anthropology (C. Jacobson & B. G. Schoepf, Trans.). Basic Books. (Original work published 1958)
4. Lévi-Strauss, C. (1969). The raw and the cooked (J. Weightman & D. Weightman, Trans.). Harper & Row.
5. Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors we live by. University of Chicago Press.
6. Kövecses, Z. (2000). Metaphor and emotion: Language, culture, and body in human feeling. Cambridge University Press.
7. Wierzbicka, A. (1999). Emotions across languages and cultures: Diversity and universals. Cambridge University Press.
8. Ogarkova, A. (2013). Emotion concepts in a cross-linguistic perspective. In J. J. R. Fontaine, K. R. Scherer, & C. Soriano (Eds.), Components of emotional meaning: A sourcebook (pp. 50-62). Oxford University Press.
9. Abdulhamidova, D. (2023). Yapon tilida qarindosh-urug‘chilik bilan bog‘liq birliklarda “[IE] – UY” konsepti [The concept of “[IE] – HOME” in kinship-related units in the Japanese language]. [PhD dissertation abstract, Toshkent Davlat Universiteti].
10. Anorqulova, O. (2023). O‘zbek tilida “ota” konseptining lingvistik-kognitiv talqini [Linguo-cognitive interpretation of the “father” concept in the Uzbek language]. [PhD dissertation abstract, Samarqand Davlat Universiteti]
11. Jamoliddinova, I. (2025). O‘zbek tilida “qat’iyat” konseptining ifodalanishi [Expression of the “determination” concept in the Uzbek language]. [PhD dissertation abstract].
12. Narmuratov, Z. (2022). Ingliz va o‘zbek tillarida “ta’lim”, “ilm” konseptlariga oid paremalarning lingvomadaniy tadqiqi [Linguocultural study of “education” and “knowledge” concept-related paremias in English and Uzbek languages]. [PhD dissertation abstract, Termiz Davlat Universiteti].
13. Ibragimova, R. (2012). Fransuz va o‘zbek tillarida ayol konseptining lingvokognitiv tadqiqi [Linguocognitive study of the woman concept in French and Uzbek languages]. [Candidate of philological sciences dissertation abstract]
14. Tadjiyeva, M. (2024). Ingliz va o‘zbek tillarida love / muhabbat konseptining reprezentatsiyasi [Representation of the love / muhabbat concept in English and Uzbek languages]. [PhD dissertation abstract, Termiz Davlat Universiteti].
15. Tojiboyeva, M. (2025). “Donolik” va “nodonlik” konseptlarining lingvokulturologik tadqiqi (ingliz va o‘zbek tillari misolida) [Linguoculturological study of the “wisdom” and “folly” concepts (on the example of English and Uzbek languages)]. [PhD dissertation abstract, Farg‘ona Davlat Universiteti].
16. Xudaybergenova, Z. (2025). “Oq” va “qora” leksemalari konseptuallashuvi va matnda faollashuvining pragma-diskursiv xususiyatlari (ingliz va qoraqalpoq tillari materialida) [Conceptualization of “white” and “black” lexemes and their pragma-discursive features of activation in the text (based on English and Karakalpak languages)]. [PhD dissertation abstract, Nukus Davlat Universiteti].
17. Tuxtaxodjayeva, N. (2017). Badiiy tarjimada lingvokulturemalarning ifodalanishi (Ingliz va o‘zbek tillari misolida) [Expression of linguoculturemes in literary translation (on the example of English and Uzbek languages)]. [PhD dissertation]
18. Karimova, S. (2023). “Baxt” konseptining badiiy matnda voqealanishi va tarjima muammolari (O‘zbek poeziyasining ingliz tiliga tarjimasi misolida) [Realization of the “happiness” concept in literary text and translation problems (on the example of the translation of Uzbek poetry into English)]. [PhD dissertation abstract].
19. Jumaqulova, Sh. (2023). Frazeo-semantik maydonda “xursandchilik” etimonlarining pragmatic xususiyatlari (ingliz va o‘zbek tillari misolida) [Pragmatic features of “joy” etymons in the phraseo-semantic field (on the example of English and Uzbek languages)]. [PhD dissertation abstract, Termiz Davlat Universiteti].
20. Mardiyev, T. (2019). Ingliz va o‘zbek tillarida inson tuyg‘ulari ifodalanishining konseptual tahlili [Conceptual analysis of the expression of human emotions in English and Uzbek languages]. [PhD dissertation abstract].
21. Raxmonova, Z. (2024). Ingliz tilida “baxtlilik” va “baxtsizlik” konseptual binar oppozitsiyasi verbalizatorlarining struktur-semantik va kommunikativ-pragmatik tadqiqi [Structural-semantic and communicative-pragmatic study of verbalizers of the “happiness” and “unhappiness” conceptual binary opposition in English]. [PhD dissertation]
22. Qosimova, M. (2021). O‘zbek va ingliz tillarida baxtlilik va baxtsizlik konseptual binar oppozitsiyasi [The conceptual binary opposition of happiness and unhappiness in Uzbek and English languages]. [PhD dissertation].
23. Yuldasheva, G. U. (2023). “Baxtlilik” va “baxtsizlik” konseptual binar oppozitsiyasining ingliz va o‘zbek tillarida verballashuvi. O‘zbekiston olimlarining ilmiy-amaliy tadqiqotlari, 7(19), 28–36.
24. Suyuerkul, B., & Chakyroglu, S. (2014). Representation of the concepts “Happiness & Unhappiness” in the Kazakh proverbs and sayings. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 136, 129–133.
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Scientific journal of the Fergana State University

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.