Nashr etika qoidalari

1. Jurnal missiyasi va COPE tamoyillari

Jurnal ilmiy yangilik, metodologik aniqlik, halollik, shaffoflik va qayta tekshiriladigan natijalarni qo'llab-quvvatlaydi. Tahririyat qarorlari muallifning shaxsi, lavozimi, tashkiloti, jinsi, diniy yoki siyosiy qarashlariga emas, faqat maqolaning ilmiy sifati va jurnal yo'nalishiga mosligiga asoslanadi.

Etik masalalar COPE amaliyoti, nashr etikasi bo'yicha xalqaro tavsiyalar va jurnalning Ilmiy etika qoidalari asosida ko'rib chiqiladi. Shubhali holatlar bo'yicha tahririyat dalillarni yig'adi, manfaatdor tomonlarga javob berish imkonini beradi va yakuniy qarorni hujjatlashtiradi.

2. Tahririyat mas'uliyati

• Maqolalarni xolis, maxfiy va ilmiy mezonlar asosida baholash.
• Mualliflar va taqrizchilar shaxsiy ma'lumotlarini himoya qilish.
• Manfaatlar to'qnashuvi mavjud bo'lgan qo'lyozmalardan chetlanish.
• Plagiat, soxtalashtirish, takroriy nashr va mualliflik nizolari bo'yicha tekshiruv boshlash.
• Qabul, tuzatish, rad etish yoki qaytarib olish qarorlarini yozma asoslash.

3. Taqrizchilar mas'uliyati

Taqriz ikki tomonlama yopiq tartibda olib boriladi: mualliflar taqrizchilar shaxsini, taqrizchilar esa mualliflar shaxsini bilmaydi. Taqrizchi qo'lyozmani uchinchi shaxsga bermaydi, matn yoki natijalardan o'z manfaatida foydalanmaydi va taqriz uchun sun'iy intellekt vositalariga maxfiy qo'lyozma matnini yuklamaydi.

• Taqriz ilmiy asosli, konstruktiv va hurmatli uslubda yoziladi.
• Manfaatlar to'qnashuvi bo'lsa, taqrizchi darhol tahririyatga xabar beradi.
• Plagiat, noto'g'ri iqtibos, ma'lumot soxtalashtirish yoki etik ruxsatnomalar yo'qligi aniqlansa, tahririyat ogohlantiriladi.
• Taqriz belgilangan muddatda bajariladi yoki kechikish haqida oldindan ma'lumot beriladi.

4. Mualliflar mas'uliyati

• Maqola original, boshqa jurnalga bir vaqtda yuborilmagan va ilgari aynan shu ko'rinishda nashr etilmagan bo'lishi kerak.
• Barcha natijalar, jadval, rasm, kod, ma'lumotlar va xulosalar ishonchli hamda tekshiriladigan bo'lishi shart.
• Barcha manbalar to'g'ri keltiriladi; rasm, jadval va katta hajmli iqtiboslar uchun zarur ruxsatlar olinadi.
• Moliyalashtirish, manfaatlar to'qnashuvi, etik ruxsatnoma va mualliflik hissalari platformadagi alohida maydonlarda ko'rsatiladi.
• Mualliflar maqola bo'yicha tekshiruvlarda tahririyat bilan hamkorlik qiladi.

5. Mualliflik va hissa qo'shish

Muallif sifatida faqat tadqiqot g'oyasi, metodologiyasi, ma'lumot yig'ish, tahlil, yozish yoki tanqidiy tahrirlashga real hissa qo'shgan shaxslar ko'rsatiladi. Barcha mualliflar yakuniy matnni tasdiqlaydi va maqolaning o'z hissasiga tegishli qismi uchun javob beradi.

• Gift authorship: hissa qo'shmagan shaxsni hurmat yoki lavozim sababli muallif qilish taqiqlanadi.
• Ghost authorship: real hissa qo'shgan shaxsni yashirish taqiqlanadi.
• Guest authorship: maqola obro'sini oshirish uchun nom qo'shish qabul qilinmaydi.
• Contract writing: tashqi yozuvchi yoki tahrirchi jalb qilingan bo'lsa, bu ochiq ko'rsatiladi; ilmiy mazmun uchun mualliflar javobgar qoladi.

Mualliflik masalalari Ilmiy etika qoidalarining mualliflik va javobgarlik bandlari bilan sinxron qo'llanadi.

6. Manfaatlar to'qnashuvi

Mualliflar, taqrizchilar va muharrirlar mavjud yoki ehtimoliy manfaatlar to'qnashuvini oshkor qiladi. Tahririyat quyidagi toifalarni alohida baholaydi:

• Moliyaviy: grant, xo'jalik shartnomasi, konsultatsiya to'lovi, patent yoki homiylik.
• Institutsional: muallif bilan bir tashkilotda ishlash, ma'muriy bo'ysunuv yoki loyiha hamkorligi.
• Shaxsiy: oilaviy, do'stlik, raqobat yoki boshqa yaqin munosabatlar.
• Akademik: ilmiy raqobat, birgalikdagi yaqindagi nashrlar, ilmiy rahbarlik yoki shogirdlik munosabatlari.

7. Plagiat va takroriy nashr

Plagiat, o'z-o'zini plagiat, tarjima plagiati, rasm/jadval/formula plagiati, ma'lumotlarni soxtalashtirish va bir maqolani bir vaqtning o'zida bir nechta jurnalga yuborish taqiqlanadi. O'xshashlik mezonlari va tekshiruv tartibi alohida Plagiat siyosati sahifasida bayon qilingan.

Plagiat bilan bog'liq holatlar Ilmiy etika qoidalarining 5-bandi hamda nashr halolligiga oid ichki bandlar asosida ko'rib chiqiladi.

8. Ma'lumotlar ishonchliligi va FAIR Data

Mualliflar tadqiqot ma'lumotlari to'g'ri yig'ilgani, saqlangani va tahlil qilinganini kafolatlaydi. Ma'lumotlarni ixtiro qilish, natijalarni tanlab berish, rasmni manipulyatsiya qilish yoki statistik xatolarni yashirish jiddiy etik buzilish hisoblanadi.

• Findable: dataset, kod yoki qo'shimcha materiallar topiladigan identifikator, DOI yoki havola bilan beriladi.
• Accessible: ma'lumotlar huquqiy va etik cheklovlar bo'lmasa ochiq yoki asosli so'rov bo'yicha mavjud bo'ladi.
• Interoperable: fayl formatlari va metadata qayta ishlashga qulay bo'ladi.
• Reusable: metodologiya, o'lchov birliklari, kod va litsenziya qayta foydalanishga yetarli darajada yoziladi.

9. Inson ishtirokchilari bilan tadqiqotlar

Inson ishtirokchilari, shaxsiy ma'lumotlar, intervyu, so'rovnoma, klinik yoki psixologik kuzatuvlar ishtirok etgan tadqiqotlarda etik komissiya yoki IRB ruxsati talab qilinadi. Ishtirokchilardan xabardor rozilik olinadi, anonimlik va maxfiylik himoya qilinadi.

• Voyaga yetmaganlar, homilador ayollar, nogironligi bo'lgan shaxslar, bemorlar yoki ijtimoiy himoyaga muhtoj guruhlar bilan ishlaganda qo'shimcha himoya choralari ko'rsatiladi.
• Klinik tadqiqotlar uchun ro'yxatdan o'tkazish raqami, protokol va rozilik tartibi maqolada bayon qilinadi.
• Shaxsni aniqlash mumkin bo'lgan foto, audio, video yoki klinik ma'lumotlar uchun alohida yozma rozilik olinadi.

10. Hayvonlar bilan tadqiqotlar

Hayvonlar ishtirokidagi ishlar mahalliy etik qo'mita yoki IACUC ekvivalent ruxsati asosida bajariladi. Mualliflar 3R tamoyillariga amal qiladi: Replacement, Reduction, Refinement.

• Hayvonlardan foydalanish ilmiy zarurat bilan asoslanadi va imkon qadar muqobil metodlar tanlanadi.
• Namuna soni statistik asoslanadi, og'riq va stressni kamaytirish choralari yoziladi.
• Hisobot ARRIVE 2.0 tavsiyalariga mos tarzda metod, saqlash sharoiti, randomizatsiya va natijalarni ochiq bayon qiladi.

11. Sun'iy intellektdan foydalanish siyosati

AI vositalari muallif bo'la olmaydi va ilmiy javobgarlikni o'z zimmasiga olmaydi. Mualliflar AI yordamida tayyorlangan yoki tahrirlangan har qanday mazmunni tekshiradi, manbalarni tasdiqlaydi va yakuniy matn uchun to'liq javob beradi.

• Ruxsat etiladi: grammatika va uslubni tekshirish, tarjimaga yordam, kod bo'yicha yordam, vizualizatsiya yoki statistik tahlilda yordam.
• Taqiqlanadi: AI orqali soxta manba, soxta ma'lumot, soxta rasm yoki muallif tekshirmagan butun bo'lim yaratish.
• Majburiy oshkoralik: foydalanilgan vosita nomi va versiyasi, qo'llangan maqsad va muallif tekshiruvi darajasi platformadagi bayonotda ko'rsatiladi.
• Taqrizchilar maxfiy qo'lyozma matnini tashqi AI servislariga yuklamaydi.

Ushbu tartib Ilmiy etika qoidalarining 31-42-bandlari bilan sinxron qo'llanadi.

12. Whistleblower himoyasi, shikoyatlar va murojaatlar

Etik buzilish, plagiat, taqrizdagi noxolislik, mualliflik nizosi yoki tahririyat qarori yuzasidan xabarlar ethics@fardu.uz manziliga yuboriladi. Xabar beruvchining shaxsi maxfiy saqlanadi va unga nisbatan bosim yoki ta'qibga yo'l qo'yilmaydi.

• Shikoyat qabul qilingani 7 ish kuni ichida tasdiqlanadi.
• Dastlabki tekshiruv 30 ish kuni ichida amalga oshiriladi.
• Zarur hollarda mustaqil ekspert, tahrir hay'ati yoki muassasa vakillari jalb qilinadi.
• Natija manfaatdor tomonlarga yozma ravishda bildiriladi.

13. Tuzatishlar, qaytarib olish va sanksiyalar

Nashrdan keyin muhim xato aniqlansa, jurnal erratum yoki corrigendum e'lon qiladi. Natijalar ishonchsizligi, plagiat, etik ruxsatnoma yo'qligi yoki jiddiy mualliflik buzilishi tasdiqlansa, maqola COPE tavsiyalariga muvofiq qaytarib olinadi va maqola sahifasida tegishli belgi saqlanadi.

• 1-daraja: ogohlantirish, izoh talab qilish, kichik tuzatish yoki qo'shimcha hujjat so'rash.
• 2-daraja: maqolani rad etish, vaqtinchalik yuborish cheklovi yoki taqriz jarayonidan chiqarish.
• 3-daraja: nashrni qaytarib olish, muassasaga xabar berish, uzoq muddatli cheklov va indeksatsiya bazalariga rasmiy bildirish.

Raqamli saqlash, DOI, CrossRef, ResearchBIB, Index Copernicus va Google Scholar ko'rinuvchanligi jarayonlarida maqolaning etik holati ochiq va izchil aks ettiriladi.