Retraksiya va tuzatishlar siyosati

1. Ta'riflar va terminologiya

Nashrdan keyingi o'zgarishlar quyidagi toifalarga bo'linadi:

• Retraction (Qaytarib olish): Maqolaning ilmiy ishonchliligini butunlay yo'qotgan holatlarda qo'llaniladi. Qaytarib olingan maqola sahifasi saqlanadi, lekin "RETRACTED" (Qaytarib olingan) deb belgilanadi.
• Correction / Erratum / Corrigendum (Tuzatish): Maqolaning asosiy xulosalariga ta'sir qilmaydigan, lekin tuzatish talab qiladigan xatolar uchun qo'llaniladi.
• Expression of Concern (Xavotir bildirish): Tekshiruv davom etayotgan, lekin yakuniy qaror qabul qilinmagan holatlarda qo'llaniladi.
• Withdrawal (Olib tashlash): Faqat nashrdan oldingi bosqichda (taqriz yoki nashrga tayyorlash jarayonida) qo'llaniladi.

2. Retraksiya sabablari

Quyidagi holatlarda maqola qaytarib olinishi mumkin:

• Ma'lumotlar ishonchsizligi: Tadqiqot natijalarining soxtalashtirish (fabrication) yoki falsifikatsiya (falsification) natijasida paydo bo'lgani aniqlanganda.
• Plagiat: Maqolaning muhim qismi boshqa manbalardan tegishli iqtibossiz ko'chirilgani aniqlanganda.
• Takroriy nashr: Aynan shu yoki juda o'xshash maqola boshqa jurnalda nashr etilgani aniqlanganda.
• Etik ruxsatnomalar yo'qligi: Inson yoki hayvon ishtirokidagi tadqiqot uchun zarur etik ruxsatnomalar olinmagan yoki soxtalashtirilgani aniqlanganda.
• Jiddiy mualliflik buzilishlari: Gift, ghost yoki guest authorship kabi holatlar aniqlanganda.
• AI yordamida soxtalash: Sun'iy intellekt yordamida yaratilgan soxta ma'lumotlar, rasmlar yoki natijalar aniqlanganda.
• Qayta ishlab bo'lmaydigan xatolar: Texnik yoki metodologik xatolar natijalarning ishonchliligini butunlay yo'q qilganda.

3. Retraksiya tartibi

Maqolani qaytarib olish jarayoni quyidagi bosqichlardan iborat:

3.1. Tergov boshlashi (1-15 ish kuni)

• Etik buzilish haqida xabar qabul qilinadi (muallif, taqrizchi, o'quvchi yoki boshqa manba orqali).
• Mas'ul muharrir xabarni ko'rib chiqadi va dastlabki tekshiruv o'tkazadi.
• Zarur hollarda qo'shimcha dalillar (original ma'lumotlar, rasmlar, manba fayllar) so'raladi.

3.2. Muallifga javob berish imkoniyati (14 kalendar kun)

• Yozishmalar muallifiga (corresponding author) muammo haqida rasmiy xat yuboriladi.
• Muallifga 14 kalendar kun ichida yozma tushuntirish berish imkoniyati beriladi.
• Muallif qo'shimcha dalillar, tuzatishlar yoki izohlar taqdim etishi mumkin.

3.3. Mustaqil ekspert ko'rigi (zarurat bo'lsa)

• Murakkab holatlarda tahririyat mustaqil ekspertlar yoki tashqi tashkilotlar (muallif muassasasi, grant beruvchi) bilan maslahatlashadi.
• Texnik masalalar bo'yicha sohaviy mutaxassislar jalb qilinishi mumkin.

3.4. Yakuniy qaror (60 kalendar kun ichida)

• Bosh muharrir barcha dalillarni ko'rib chiqib, yakuniy qaror qabul qiladi.
• Qaror yozma ravishda asoslanadi va barcha manfaatdor tomonlarga bildiriladi.

4. Retraksiya e'lon qilish

Maqola qaytarib olinganda quyidagi chora-tadbirlar amalga oshiriladi:

• Retraction Notice: Alohida Retraction Notice nashr etiladi va unga o'z DOI raqami beriladi.
• Maqola sahifasi: Asl maqola sahifasida "RETRACTED" (Qaytarib olingan) belgisi qo'yiladi. PDF fayli watermark bilan belgilanadi.
• CrossRef: CrossRef tizimiga retraksiya haqida xabar yuboriladi.
• Indekslash bazalari: Google Scholar, Index Copernicus, ResearchBIB va boshqa bazalarga yangilanish yuboriladi.
• Muassasaga xabar: Zarur hollarda muallifning muassasasi va grant beruvchi tashkilotlarga rasmiy xabar yuboriladi.

5. Tuzatishlar (Corrections)

Tuzatishlar nashr etilgan maqoladagi xatolarni rasmiy ravishda to'g'rilash uchun qo'llaniladi.

5.1. Erratum

Tahririyat yoki nashriyot tomonidan kiritilgan xatolarni tuzatish uchun qo'llaniladi (tipografik xatolar, texnik muammolar).

5.2. Corrigendum

Muallif tomonidan aniqlangan xatolarni tuzatish uchun qo'llaniladi (formuladagi xato, jadval qiymatidagi noto'g'rilik).

5.3. Tuzatish tartibi

• Muallif yoki tahririyat xatoni aniqlaydi va rasmiy so'rov yuboradi.
• Tahririyat tuzatishning zarurligini baholaydi.
• Tuzatish qabul qilinsa, alohida Correction Notice nashr etiladi.
• Asl maqola sahifasiga tuzatish haqida eslatma va havola qo'shiladi.

6. Xavotir bildirish (Expression of Concern)

Quyidagi holatlarda Expression of Concern e'lon qilinadi:

• Maqola yuzasidan jiddiy tashvishlar mavjud, lekin tekshiruv hali yakunlanmagan.
• Muallif muassasasi tomonidan tergov olib borilmoqda.
• Dalillar aniq emas, lekin e'tiborsiz qoldirib bo'lmaydi.

Tekshiruv yakunlangandan keyin Expression of Concern retraksiya yoki olib tashlash bilan almashtiriladi, yoki tashvishlar asossiz deb topilsa, tegishli eslatma bilan olib tashlanadi.

7. Nashrdan oldin olib tashlash (Withdrawal)

Maqola nashrdan oldin quyidagi sabablarga ko'ra olib tashlanishi mumkin:

• Muallif maqolani qaytarib olishni so'raydi (taqriz bosqichida).
• Taqriz jarayonida jiddiy etik muammolar aniqlandi.
• Maqola boshqa jurnalga bir vaqtda yuborilgani aniqlandi.

Olib tashlangan maqolalar haqida rasmiy e'lon berilmaydi, lekin tahririyat ichki qayd saqlanadi.

8. Murojaatlar

Retraksiya yoki tuzatish qaroriga rozi bo'lmagan mualliflar Apellatsiya tartibi bo'yicha murojaat qilishi mumkin.

9. Aloqa

Retraksiya, tuzatish yoki boshqa nashrdan keyingi masalalar bo'yicha:

• Email: ethics@fardu.uz
• Telefon: +998 91 670 74 60