NOʻXAT SHIRASI (ACYRTHOSIPHON PISUM) MAVSUMIY POPULYATSIYA DINAMIKASINI GIBRID STOKASTIK DETERMINISTIK MODELLASHTIRISH

Shoiraxon Yusupova; Gulnora Zokirova; Kamoliddin G‘aniyev; Islomjon Zokirov

doi:10.56292/SJFSU/vol31_iss4/a137

Authors

Shoiraxon

Namangan davlat universiteti

https://orcid.org/0009-0001-5511-7666
Mamadjonovna

Farg‘ona davlat universiteti

https://orcid.org/0009-0007-9504-8072
Halilovich

Farg‘ona davlat universiteti

https://orcid.org/0009-0007-2989-7834
Ilhomjonovich

Farg‘ona davlat universiteti

https://orcid.org/0000-0002-5426-1738

DOI:

https://doi.org/10.56292/SJFSU/vol31_iss4/a137

Keywords:

noʻxat shirasi, populyatsiya dinamikasi, stokastik differensial tenglama, iqtisodiy zarar chegarasi, Farg‘ona vodiysi, regressiya modellash

Abstract

2018‑yilda Shimoliy Fargʻonaning noʻxat ekin maydonlarida o‘tkazilgan 9 + 12 dekadalik dala kuzatuvlari asosida Acyrthosiphon pisum populyatsiyasining mavsumiy dinamikasi kvadratik deterministik regressiya va Ito tipidagi stokastik differensial tenglamadan iborat gibrid model yordamida tahlil qilindi. Model birinchi va ikkinchi cho‘qqilarni ± 2 kun aniqlikda prognoz qilib, klassik regressiyaga nisbatan RMSE 31 % ga, MAPE 8,5% bandga qisqardi. Tolak formulasi orqali qayta hisoblangan hududiy iqtisodiy zarar chegarasi 3,4 shira · 10 sm novda⁻¹ bo‘lib, amaldagi me’yordan 32 % past. +2 °C harorat ssenariysi cho‘qqini 4 kun oldinroqqa siljishi va dispersiyaning 9 % kengayishini ko‘rsatdi. Natijalar zararkunanda monitoringini raqamlashtirish va uyg‘unlashgan kurash chorasini optimallashtirishga xizmat qiladi.

Author Biographies

Shoiraxon, Namangan davlat universiteti

Namangan davlat universiteti katta o‘qituvchisi, b.f.f.d. (PhD)
Mamadjonovna, Farg‘ona davlat universiteti

Farg‘ona davlat universiteti dotsenti, (PhD)
Halilovich, Farg‘ona davlat universiteti

Farg‘ona davlat universiteti dotsenti
Ilhomjonovich, Farg‘ona davlat universiteti

Farg‘ona davlat universiteti professori, b.f.d.

References

1. Dixon, A. F. (1998). Aphid ecology: life cycles, polymorphism, and population regulation // Annual Review of Ecology and Systematics, 29(1), 91-107.

2. Ito K. On stochastic integral // Proc. Imperial Academy. 1944; 20: 519 524.

3. Walther B.A., Hassell M.P. The dynamics of insect populations in a variable environment // Phil. Trans. R. Soc. B. 1992; 338: 163 175.

4. Xo‘jayev Sh.T. O‘simliklarni zararkunandalardan uyg‘unlashgan himoya qilish hamda agrotoksikologiya asoslari. – Toshkent, 2014. – 540 b.

5. Yusupova Sh.H. Shimoliy Farg‘ona noʻxat agrotsenozi fitofag hasharotlari // Biol. fan. fals. dokt. (PhD) diss... –Farg‘ona, 2024. - 115 b.

6. Zokirov I.I. Markaziy Farg‘onaning sabzavot-poliz ekinlari hasharotlari faunasi va ekologiyasi: Biol. fan. dokt. (DSc) ...diss. – Toshkent, 2019. – 220 b.

7. Zokirov I.I., Sultonov D.Sh., Ma’rupov A.A. “Hasharotlar populyatsiya miqdor dinamikasini rеgrеssion tahlil etish” kompyuter dasturi. DGU 09370; 2020.

8. Анарбаев А.Р. Роль Trichogrammatidae в регулировании численности Noctuidae (Heliothis Armigera Hub.) на хлопковом агробиоценозе // Первый независимый научный вестник. №6, 2016.- С. 5-7.

9. Лакин Г.Ф. Биометрия. – М.: Высшая школа, 1990. – 352 с.

10. Палий В.Ф. Методика фенологических и фаунистических исследований насекомых. –Фрунзе: Изд-во АН Киргизской ССР, 1966. – 175 с.

11. Холлиев А.Т., Гаппаров Ф.А., Агзамова Х.К. Биопрепарат для защиты нута от хлопковой совки в Узбекистане // Журнал Защита и карантин растений. -Москва, 2015. -№1(29). – С.36-37.